Betonica, Bethonich
Zielnik Siennika, Księgi pierwsze, Część pierwsza, Rozdział 25
A
Ćwikła jest zimna i wilgotna a są dwa rodzaje ćwikły: jedna biała a druga czarna. Biała ma moc ocierającą i odmiękczającą i też odwilżającą i chłodzącą, ale czarna ma w sobie niejakie cierpnienie, a przeto niejako żywot zaciska. Ale biała swoją wilgotnością odmiękcza i łatwi czyni żywot ku stolcam, a przeto tym ludziom, którzy mają zatwardzenie żywota; jest dobra ćwikła, gdy ją uwarzysz w mięsie.
B
Też jest dobra czyściąc nieczystości z głowy gdy kto sobie uczyniu kichanie z olejkiem ćwiklanym z miode[m] a z trochę imbieru zmieszaj ty rzeczy społem a wpuszczaj w nos, tedy z kichanim wynidą ty nieczystości z głowy.
C
Też sok ćwiklany z rozchodnikiem broni ciała od czynienia wrzedzienic, gdy nim namażesz który członek chcesz.
D
Też tenże sok jest dobry naprzeciw ogniu piekielnemu i naprzeciw bolączkam pałającym i ognistym, które pochodzą z kolery. Ale musisz trochę octu przymieszać a wszakże częste a zbytnie jedzenie ćwikły gryzie żołądek i jelita.
Ćwikła tak czarna jako i biała oboja mało tuczy człeka, a to dla niektórej ostrości którę mają w sobie (Serapio mówi) a wszakże jest dobra na zatkanie śledziony i wątroby gdy się będzie taki człek napijał tej wodi, w której ćwikła wrzała, ocukrowawszy trochę. Abo tak samo korzenie jedząc uwarzone.
E
Też ług w którym wrzało korzenie ćwiklane a Boże drzewko a tym ługiem myj głowę – otręby i gnidy z głowy zgania i nie dopuszcza się mnożyć wszom w głowie.
F
Też sok ćwiklany zmieszany z saletrą a tym namazuj lice – trąd leczy. Też to lekarstwo jest dobre na rany, wysuszając je i mięso dziwe trawiąc a spędzając. Też rozpadliny ust goi. Też liszaje spędza i rany w nosie wysusza, gojąc je.
G
Też sok jej z sokiem Bożego drzewka rości włosy na oblazłej głowie.
H
Woda w której wrzała ćwikła pragnienie odejmuje i kaszel uspokaja.
I
Też woda w której wrzała ćwikła z gorczice a z trochę octu pita abo jedzona ćwikła jest dobra tim, którzi mają twardość śledziony a nawięcej z gorczycą jest barzo dobra ku jedzeniu Dioscori[des] mówi Capitulo de Beta. Ćwikła tym, którzy mają twardość a zatkanie w wątrobie albo w śledzionie barzo dobra jest ku jedzeniu z gorczyce uwarzona.
K
Też piekielny ogień gasi i sparzenie od ognia sok jej zmieszawszy z białkiem przyłożywszy na miejsce jest rzecz barzo pomocna.
L
Też sok ćwiklany ciepło w uszy wpuszczony uśmierza boleść uszu. A gdy nim pomażesz bliznę, oddala siność i czarność, która bywa około i na bliźnie – Pandekta powiada.
===============================================================
Trudno powiedzieć, czy Siennik ma na myśli buraka liściowego czy buraka ćwikłowego, skłaniałbym się jednak ku burakowi ćwikłowemu i, oczywiście, burakowi pastewnemu (białemu). JB